पहेँलो जम्भला साधना र बोधिचित्त समृद्धि: बौद्ध धर्ममा धन र आध्यात्मिक पूर्णता
बुद्ध शासनमा समृद्धिको अर्थ केवल भौतिक सम्पत्तिको अन्ध सञ्चय मात्र होइन। यो लेखमा हामी पहेँलो जम्भला साधना, यसको पौराणिक उत्पत्ति, जल अर्पण विधि र बोधिचित्त को माध्यमबाट कसरी भौतिक र आध्यात्मिक दुवै समृद्धि प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।
बौद्ध धर्ममा समृद्धिको अवधारणा र बोधिचित्त
बुद्ध शासनमा धन र समृद्धिलाई शून्यता र करुणाको मार्गमा हिँड्ने एक साधनको रूपमा लिइन्छ। त्याग र वैराग्यको मार्गमा हिँड्ने साधकका लागि मात्र नभई गृहस्थ जीवनमा सद्धर्मको पालना गर्नेहरूका लागि पनि ‘सम्यक् आजीविका’ (सन्तुलित र धर्मसङ्गत पेसा) को विशेष महत्त्व छ। भगवान् बुद्धले ‘आदिय सुत्त’ लगायतका उपदेशहरूमा गृहस्थ अनुयायीहरूका लागि धनको उद्देश्य स्पष्ट पार्नुभएको छ। उहाँले भन्नुभएको छ— धार्मिक गृहस्थले आफ्नो न्यायोचित कमाइबाट परिवारको भरणपोषण गर्ने, आपतविपतबाट सुरक्षित रहने र पञ्चबलि (अतिथि, आफन्त, पितृ, राजा र देव बलि) प्रदान गर्दै शीलवान् एवं ब्रह्मचर्य पालन गर्ने श्रमणहरूलाई सहयोग गर्नुपर्दछ।
वास्तविक समृद्धिको मूल आधार ‘बोधिचित्त’ अर्थात् समस्त प्राणीको हित गर्ने निःस्वार्थ सङ्कल्प हो। जब हाम्रो मनमा अरूको सेवा गर्ने र लोभलाई त्याग्ने उदार भावना (दान पारमिता) जागृत हुन्छ, तब मात्र जम्भला साधनाले आध्यात्मिक र भौतिक दुवै अभ्युदय प्रदान गर्दछ।
पहेँलो जम्भलाको उत्पत्ति र स्वरूप
पहेँलो जम्भलालाई पञ्च ध्यानी बुद्धमध्येका एक ‘रत्नसम्भव बुद्ध’ को प्रत्यक्ष स्वरूप वा निर्माणकाय मानिन्छ। उहाँ ब्रह्माण्डीय बुद्ध परिवारको दक्षिण दिशामा अवस्थित ‘रत्न कुल’ सँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ। उहाँ कुनै लौकिक देवता मात्र नभई बुद्धत्व प्राप्त प्रज्ञाका प्रतिमूर्ति हुनुहुन्छ, जसको मुख्य कार्य साधकलाई दरिद्रताबाट मुक्त गरी उदारताको मार्गमा अग्रसर गराउनु हो।
उहाँको स्वरूप अत्यन्त तेजस्वी र प्रतीकात्मक छ:
- वर्ण र आसन: उहाँ पहेँलो अर्थात् स्वर्ण वर्णको हुनुहुन्छ, जसले पृथ्वी तत्त्व र उर्वरतालाई प्रतिविम्बित गर्दछ। उहाँ कमलको पुष्प र चन्द्रमण्डलमा अत्यन्त शान्त एवं वैभवशाली मुद्रामा विराजमान हुनुहुन्छ।
- दायाँ हात: उहाँले आफ्नो दाहिने हातमा औषधीय गुणले युक्त ‘विजपुरक’ (एक प्रकारको फल) धारण गर्नुभएको छ। यसले उहाँ केवल धनदाता मात्र नभई समस्त शारीरिक र मानसिक व्याधिहरू निको पार्ने आरोग्यदाता समेत हुनुहुन्छ भन्ने सङ्केत गर्दछ।
- बायाँ हात: उहाँको बायाँ हातमा बहुमूल्य रत्नहरू वमन गरिरहेको ‘नकुल’ (नेउले) रहेको छ। यो नकुलले भौतिक सम्पन्नता र आध्यात्मिक उपलब्धिहरू प्रदान गर्ने उहाँको असीमित शक्तिलाई जनाउँछ।
- विशेष स्वरूप: जब उहाँलाई ‘वैश्रवण’ को रूपमा साधना गरिन्छ, तब उहाँ एउटा भव्य हिमसिंहमा सवार हुनुहुन्छ र हातमा एउटा दिव्य छत्र धारण गर्नुभएको हुन्छ, जसले संरक्षण र राजकीय वैभवलाई दर्साउँछ।
पौराणिक पृष्ठभूमि: देवदत्तको आक्रमण र बुद्धको अमृत
पहेँलो जम्भलाको विशेष साधना विधिको पछाडि एउटा गम्भीर आध्यात्मिक प्रसङ्ग जोडिएको छ। ‘महाप्रज्ञापारमिता सूत्र’ को उपदेश दिइरहेको समयमा शाक्यमुनि बुद्धमाथि उहाँका ईर्ष्यालु भाइ देवदत्तले हत्या गर्ने कुत्सित मनसायले गृध्रकुट पर्वत (गिद्धकुट) बाट विशाल शिलाहरू पल्टाएका थिए।
त्यस सङ्कटको घडीमा तथागत बुद्धको रक्षा गर्न पाँचै स्वरूपका जम्भलाहरू तत्काल प्रकट भए। बुद्धलाई बचाउने क्रममा पहेँलो र सेतो जम्भलाको शिरमा शिलाले लागेर गहिरो चोट पुग्यो। आफ्ना अनन्य भक्तहरूको यो निःस्वार्थ त्याग र समर्पण देखेर बुद्धले आफ्नो हातबाट करुणा, प्रज्ञा र प्रेमको ‘दिव्य अमृत’ प्रवाह गर्नुभयो। बुद्धको करुणाको स्पर्श र त्यो अमृतले जम्भलाको शिरको घाउ तत्काल निको पार्नुका साथै उहाँहरूलाई एउटा अनुपम परमानन्द र शान्तिको अवस्थामा पुर्यायो। यस अमृतले जम्भलाहरूलाई समस्त आवरण र क्लेशहरूबाट शुद्ध गरिदियो।
जल अर्पण विधिको महत्त्व र प्रक्रिया
बुद्धको अमृतबाट उपचार पाएपछि कृतज्ञ भएका जम्भलाहरूले बुद्धको पाउमा ढोग गरे। त्यसबेला भगवान् बुद्धले आज्ञा गर्नुभयो, “जसरी मैले तिमीहरूलाई मेरो अमृतले निको पारेँ, भविष्यमा मेरा कुनै पनि शिष्य वा अनुयायीहरूले तिमीहरूको शिरमा श्रद्धापूर्वक जल अर्पण गरेमा, तिमीहरूले तिनीहरूलाई भौतिक र आध्यात्मिक दुवै प्रकारको धन प्रदान गर्नू।” बुद्धको यही वचनलाई शिरोधार्य गर्दै जम्भलालाई जल अर्पण गर्ने विशिष्ट परम्परा कायम भएको हो।
जल अर्पणको शास्त्रीय विधि:
- शरण गमन र बोधिचित्त उत्पाद: साधनाको प्रारम्भमा बुद्ध, धर्म र संघ (त्रिरत्न) को शरण लिँदै समस्त प्राणीको हितका लागि आफूले बुद्धत्व प्राप्त गर्ने दृढ सङ्कल्प गर्नुपर्छ।
- जल अभिषेक: एउटा शुद्ध पात्रमा केसर मिसाइएको जल तयार गर्ने। जम्भलाको प्रतिमालाई अर्को कचौरा वा आधारमा राखी “ॐ आः हूँ” मन्त्रले जललाई अभिमन्त्रित गर्ने र मन्त्र जप गर्दै उहाँको शिरमा बिस्तारै जल प्रवाह गर्ने।
- सम्यक् ध्यान तथा भावना: जल अर्पण गरिरहँदा त्यो जल साधारण नभई बुद्धको हातबाट निःसृत अमृत समान भएको मानसिक चिन्तन गर्नुपर्छ। यस अमृतले जम्भलालाई पुनः त्यही बुद्धकालीन परमानन्द प्रदान गरिरहेको र बदलेमा उहाँले हाम्रा समस्त दरिद्रता र आध्यात्मिक बाधाहरू निवारण गरिदिएको स्पष्ट धारणा (भिजुअलाइजेसन) गर्नुपर्छ।
मन्त्र साधना र यसको अर्थ
पहेँलो जम्भलाको साधनामा निम्न मूल मन्त्रको जप गरिन्छ:
“ॐ जम्भला जलेन्द्राय स्वाहा”
यस मन्त्रको शास्त्रीय व्याख्या यस प्रकार छ:
- ॐ: यसले जम्भलाको दिव्य काय (शरीर), वाक् (वचन) र चित्त (मन) लाई सम्बोधन गर्दछ।
- जम्भला: ‘जम्भ’ को अर्थ देवता वा समूह र ‘ला’ को अर्थ सम्मान गर्नु वा स्वर्ण हो। यसले आध्यात्मिक र भौतिक सम्पत्ति सङ्कलन गर्ने बहुमूल्य स्वर्ण देवतालाई बुझाउँछ।
- जलेन्द्राय: यसको अर्थ ‘जलेन’ (हे देवता मलाई मुक्त गर्नुहोस्) र ‘द्राय’ (समस्त बाधाहरूबाट) भन्ने हुन्छ। यो मन्त्रले सम्पूर्ण विघ्नबाधाहरूबाट मुक्त गरी समृद्धि प्रदान गर्ने प्रार्थनालाई जनाउँछ।
- स्वाहा: यसको अर्थ शुभ कार्यको अनुमोदन, जगत्को कल्याण वा ‘त्यस्तै होस्’ भन्ने हो।
साधकले जल अभिषेक गर्दा यो मन्त्र श्रद्धापूर्वक ३, ७, २१ वा १०८ पटक जप गर्नुपर्दछ।
बोधिचित्त समृद्धिको परिणाम र पुण्य फल
पहेँलो जम्भलाको साधना केवल व्यक्तिगत स्वार्थ वा भौतिक विलासिताका लागि होइन। यसको वास्तविक फल तब मात्र प्राप्त हुन्छ जब साधकले ‘लोभ’ त्यागेर ‘उदारता’ को भावना विकास गर्छ। यो साधनाले षड्गति (छवटै लोक) का प्राणीहरूको दरिद्रता हटाउने सामर्थ्य राख्दछ। साधनाको उचित पालना र बोधिचित्तको अभ्यासले साधकलाई दीर्घायु, उत्तम स्वास्थ्य, सहयोगी कल्याणमित्रहरू र धर्म अभ्यासका लागि अनुकूल परिस्थिति प्राप्त हुन्छ। दान, शील र क्षान्ति (धैर्य) जस्ता गुणहरूले गर्दा साधक अभाव र भोकबाट मुक्त भई आध्यात्मिक मार्गमा अविचलित रूपमा अगाडि बढ्न सक्दछ। जति हामीमा अरूलाई सहयोग गर्ने करुणा जागृत हुन्छ, जम्भलाको आशीर्वाद त्यति नै प्रगाढ बन्दै जान्छ।
निष्कर्ष र परिणामना (पुण्य समर्पण)
पहेँलो जम्भलाको साधना भौतिक र आध्यात्मिक सन्तुलन मिलाउने एक करुणामय महायानी विधि हो। साधनाको अन्त्यमा आफूले आर्जन गरेको सम्पूर्ण पुण्यलाई संसारका समस्त प्राणीहरूको दुःख निवारण र तिनीहरूको शीघ्र बुद्धत्व प्राप्तिका लागि समर्पित गर्नुपर्छ। यसलाई नै बौद्ध धर्ममा ‘पुण्य परिणामना’ भनिन्छ। जब हामी आफ्नो पुण्यको अंशियार सम्पूर्ण जगत्लाई बनाउँछौँ, तब मात्र हाम्रो साधनाले पूर्णता पाउँछ।
अन्त्यमा यसरी समर्पण गर्नुपर्दछ:
“यस साधना र जल अर्पणबाट प्राप्त पुण्यलाई म समस्त प्राणीहरूको दुःख निवारण र तिनीहरूको शीघ्र बुद्धत्व प्राप्तिका लागि समर्पित गर्दछु।”
भवतु सर्व मङ्गलम् !
